کیست بیکر زانو؛ علت، علائم، خطرات و روشهای درمان
کیست بیکر زانو یا کیست پوپلیتئال (Popliteal Cyst) یک برجستگی پر از مایع در پشت زانو است که معمولا در اثر افزایش مایع سینوویال داخل مفصل ایجاد میشود. این کیست در بزرگسالان اغلب به دنبال یک مشکل زمینهای مانند آرتروز، پارگی مینیسک یا التهاب مفصل شکل میگیرد و ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد یا باعث احساس فشار، درد، سفتی و محدودیت حرکت پشت زانو شود. در بیشتر موارد کیست بیکر سرطانی یا خطرناک نیست و درمان آن بیشتر بر کنترل علائم و برطرفکردن مشکل زمینهای زانو تمرکز دارد. بااینحال، پارگی کیست میتواند باعث درد زانو و تورم ناگهانی ساق شود و علائمی شبیه لخته خون ایجاد کند که نیازمند بررسی پزشکی است. در این مقاله از سایت به طب آنلاین قرار است به بررسی کامل این بیماری مرتبط با زانو و تمام موضوعات پیرامون آن از جمله انواع، علائم، نشانه های خطر، روش های تشخیص و درمان بپردازیم.
کیست بیکر زانو چیست؟
کیست بیکر زمانی ایجاد میشود که مایع سینوویال که بهطور طبیعی داخل مفصل زانو وجود دارد، در قسمت پشت مفصل تجمع پیدا کند و باعث بزرگشدن بورس بین عضله گاستروکنمیوس و تاندون سمیممبرانوس شود. این محل در قسمت داخلیتر پشت زانو قرار دارد. این ساختار معمولا از طریق یک ارتباط باریک با داخل مفصل در ارتباط است. وقتی فشار مایع داخل زانو افزایش پیدا میکند، مایع میتواند وارد این بورس شود و به دلیل مکانیسمی شبیه دریچه یک طرفه، در آن تجمع پیدا کند و به تدریج کیست را بزرگتر کند. کیستهای کوچک ممکن است اصلا احساس نشوند، اما با افزایش اندازه میتوانند بهصورت یک برجستگی نرم یا نسبتا سفت در پشت زانو لمس شوند.
انواع کیست بیکر زانو
کیست بیکر به عنوان یکی از انواع آسیب های زانو از نظر پزشکی یک بیماری با چند “نوع” رسمی و کاملا جدا از هم نیست، اما میتوان آن را بر اساس نحوه ایجاد، سن بیمار و وضعیت ساختاری کیست به چند شکل بالینی تقسیم کرد. مهمترین اشکال شامل کیست بیکر کلاسیک پشت زانو، کیستهای سینوویال پوپلیتئال، نوع ثانویه مرتبط با بیماریهای مفصل، نوع اولیه که بیشتر در کودکان دیده میشود و کیستهای پیچیده یا پارهشده هستند. این تقسیمبندی کمک میکند علت ایجاد، علائم و روش درمان در هر بیمار بهتر درک شود.
کیست بیکر پشت زانو یا کیست پوپلیتئال
کیست بیکر پشت زانو همان شکل کلاسیک Baker’s Cyst است که به صورت یک کیسه پر از مایع در قسمت داخلیتر حفره پشت زانو، معمولا بین تاندون عضله سمیممبرانوس و سر داخلی عضله گاستروکنمیوس، تشکیل میشود. با افزایش مایع داخل مفصل، این بورس پر از مایع شده و ممکن است به شکل برجستگی پشت زانو دیده یا لمس شود. این نوع کیست میتواند بدون علامت باشد یا با احساس پری، فشار، درد و محدودیت خمکردن زانو همراه شود. اصطلاح Popliteal Cyst نیز در منابع پزشکی مترادف کیست بیکر به کار میرود.
کیست سینوویال زانو
اصطلاح کیست سینوویال زانو یا Popliteal Synovial Cyst نیز در برخی منابع برای توصیف کیست بیکر به کار میرود و نباید آن را الزاما یک بیماری جداگانه در نظر گرفت. علت این نامگذاری آن است که کیست با مایع سینوویال مفصل پر میشود و دیواره آن میتواند پوشش سینوویال داشته باشد. کیست بیکر معمولا با فضای مفصل ارتباط دارد و افزایش فشار و مایع سینوویال میتواند باعث بزرگ شدن آن شود. البته هر کیست سینوویال یا ضایعه کیستیک اطراف زانو کیست بیکر نیست؛ محل آناتومیک مشخص پشت زانو برای این تشخیص اهمیت دارد.
کیست بیکر ثانویه در بزرگسالان
کیست بیکر ثانویه شکل شایعتر در بزرگسالان است و معمولا در نتیجه یک بیماری یا آسیب داخل مفصل ایجاد میشود. آرتروز زانو، پارگی مینیسک، آرتریتهای التهابی و بعضی آسیبهای غضروفی میتوانند تولید مایع سینوویال را افزایش دهند؛ این مایع سپس به سمت بورس پشت زانو هدایت شده و کیست تشکیل میشود. به همین دلیل در این نوع، درمان فقط تخلیه کیست نیست و کنترل بیماری زمینهای اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر تولید مایع اضافی ادامه داشته باشد، احتمال بازگشت کیست نیز وجود دارد.
کیست بیکر اولیه در کودکان
در کودکان، کیست بیکر میتواند با الگوی متفاوتی نسبت به بزرگسالان ایجاد شود و در بسیاری از موارد بدون آرتروز، مینیسک یا بیماری واضح داخل مفصل دیده میشود؛ به همین دلیل از آن به عنوان نوع اولیه یا Primary یاد میشود. مطالعات کودکان نشان دادهاند ارتباط کیست بیکر با پارگی مینیسک و افیوژن مفصلی در این گروه بسیار کمتر از بزرگسالان است. بسیاری از این کیستها نیز بدون علامت هستند و ممکن است هنگام مشاهده یک برجستگی پشت زانو به طور اتفاقی تشخیص داده شوند.
کیست بیکر پاره شده
کیست بیکر پارهشده (Ruptured Baker’s Cyst) در واقع یکی از عوارض یا اشکال پیچیده کیست است. در این حالت دیواره کیست باز شده و مایع به سمت بافتهای ساق منتشر میشود. نتیجه میتواند درد ناگهانی پشت زانو یا ساق، ورم زانو، قرمزی و احساس گرمی باشد. اهمیت این وضعیت در آن است که علائم آن ممکن است بسیار شبیه ترومبوز ورید عمقی یا DVT باشد؛ بنابراین تورم و درد ناگهانی ساق در فرد دارای کیست بیکر نباید بدون بررسی به پارگی کیست نسبت داده شود و معمولا سونوگرافی برای افتراق این شرایط اهمیت پیدا میکند.
برای مطالعه بیشتر: ایمپلنت زانو
علائم کیست بیکر زانو
بسیاری از کیستهای بیکر بدون علامت هستند و ممکن است به طور اتفاقی هنگام سونوگرافی یا MRI زانو دیده شوند. اگر کیست بزرگتر شود، فشار ایجادشده در پشت زانو میتواند باعث درد و محدودیت حرکت شود. علائم احتمالی شامل موارد زیر هستند:
- برجستگی یا توده در پشت زانو
- احساس فشار یا پری پشت مفصل
- درد و ورم پشت زانو
- خشکی زانو
- سفتی زانو
- کاهش توانایی خمکردن کامل زانو
- تشدید ناراحتی پس از فعالیت یا ایستادن طولانی
- تورم پشت زانو و گاهی قسمت بالایی ساق
شدت علائم همیشه با اندازه کیست یکسان نیست. ممکن است فرد یک کیست نسبتا بزرگ داشته باشد ولی علائم کمی احساس کند، درحالیکه در فرد دیگری کیست کوچکتر به دلیل وضعیت زانو یا محل آن ناراحتکننده باشد.
علائم پارگی کیست بیکر
وقتی فشار داخل کیست افزایش پیدا کند، ممکن است دیواره آن پاره شود و مایع سینوویال در بافتهای ساق منتشر شود. بیمار معمولا متوجه شروع نسبتا ناگهانی درد پشت زانو یا ساق و افزایش تورم پا میشود. علائم احتمالی عبارتاند از:
- درد ناگهانی پشت زانو یا ساق
- تورم ساق
- احساس گرمی
- قرمزی پوست
- حساسیت هنگام لمس
- افزایش درد هنگام راهرفتن
این مجموعه علائم به DVT شباهت دارد. بنابراین تشخیص پارگی کیست تنها براساس علائم قابل اعتماد نیست و ممکن است برای افتراق آن از لخته خون، سونوگرافی داپلر لازم باشد.
کیست بیکر چگونه تشخیص داده میشود؟
در بسیاری از بیماران، محل مشخص برجستگی و معاینه زانو احتمال کیست بیکر را مطرح میکند. پزشک علاوه بر خود توده، زانو را از نظر تورم، محدودیت حرکت، آرتروز و علائم پارگی مینیسک بررسی میکند؛ زیرا یافتن علت زمینهای برای انتخاب درمان اهمیت دارد. اگر تشخیص واضح نباشد یا لازم باشد سایر تودههای پشت زانو رد شوند، تصویربرداری انجام میشود.
روش سونوگرافی زانو
سونوگرافی میتواند مشخص کند که توده پر از مایع است یا ساختار جامد دارد. این روش برای تشخیص کیست پوپلیتئال بسیار مفید است و در بررسی پارگی کیست نیز کاربرد دارد. ACR گزارش میکند سونوگرافی در تشخیص کیست پوپلیتئال و پارگی آن میتواند دقت بالایی داشته باشد.
روش MRI زانو
MRI علاوه بر خود کیست، داخل مفصل را نیز با جزئیات بیشتری نشان میدهد و میتواند مشکلاتی مانند پارگی مینیسک، آسیب غضروف و سایر بیماریهای داخل مفصل را مشخص کند. به همین دلیل اگر علت ایجاد کیست مشخص نباشد یا علائم داخل مفصل وجود داشته باشند، MRI میتواند ارزش بیشتری داشته باشد.
روش عکس ساده زانو یا X-ray
X-ray خود کیست را به خوبی نشان نمیدهد، اما میتواند برای بررسی آرتروز و تغییرات استخوانی زانو استفاده شود. اگر مشخص شود بیمار آرتروز قابلتوجه دارد، این یافته میتواند علت افزایش مایع مفصلی و تشکیل کیست را توضیح دهد.
برای مطالعه بیشتر: بورسیت زانو
درمان کیست بیکر زانو
درمان به شدت علائم و علت زمینهای بستگی دارد. اگر کیست کوچک و بدون درد باشد، ممکن است هیچ درمان مستقیمی لازم نباشد و فقط وضعیت بیمار پیگیری شود. بعضی کیستها نیز با گذشت زمان یا با کنترل بیماری اصلی زانو کوچکتر میشوند. اصل مهم در درمان این است که فقط خود کیست مورد توجه قرار نگیرد؛ آرتروز، پارگی مینیسک یا التهاب مفصل که باعث تولید مایع اضافی شدهاند نیز باید مدیریت شوند.
درمان غیرجراحی کیست بیکر
در موارد خفیف، درمان محافظه کارانه معمولا اولین انتخاب است. بسته به وضعیت بیمار ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- کاهش موقت فعالیتهایی که درد را تشدید میکنند
- استفاده از سرما برای کنترل درد و تورم
- بالا قراردادن پا در صورت تورم
- داروهای ضدالتهاب یا مسکن در صورت مناسب بودن برای بیمار و با نظر پزشک
- فیزیوتراپی برای حفظ دامنه حرکت و تقویت عضلات اطراف زانو
- درمان آرتروز یا سایر مشکلات زمینهای مفصل
فیزیوتراپی خود کیست را مستقیما تخلیه نمیکند، اما میتواند با بهبود عملکرد زانو و کنترل بیماری زمینهای به کاهش علائم کمک کند.
تخلیه کیست بیکر
اگر کیست بزرگ و دردناک باشد، ممکن است پزشک با استفاده از سوزن و تحت هدایت سونوگرافی مایع آن را آسپیراسیون یا تخلیه کند. در برخی موارد تزریق داروی کورتیکواستروئیدی برای کاهش التهاب نیز مطرح میشود. بااینحال، تخلیه مایع همیشه درمان دائمی نیست. اگر علت اصلی افزایش مایع مفصلی باقی بماند، کیست میتواند دوباره تشکیل شود. به همین دلیل تخلیه مکرر بدون توجه به آرتروز، پارگی مینیسک یا التهاب زمینهای ممکن است فقط اثر موقت داشته باشد.
جراحی کیست بیکر
جراحی مستقیم برای برداشتن کیست بیکر بهندرت لازم میشود. AAOS تأکید میکند در بیشتر موارد درمان غیرجراحی کافی است و جراحی بیشتر زمانی بررسی میشود که درد و علائم با روشهای دیگر کنترل نشوند یا کیست پس از چند بار تخلیه مکررا برگردد. در بعضی بیماران، جراح به جای خارجکردن مستقیم کیست، با آرتروسکوپی زانو مشکل داخل مفصل مانند پارگی مینیسک را درمان میکند تا تولید مایع و فشار ایجادکننده کیست کاهش یابد.
آیا کیست بیکر سرطان میشود؟
کیست بیکر یک ضایعه سرطانی نیست و به سرطان تبدیل نمیشود. این ساختار مجموعهای از مایع سینوویال در پشت زانوست و ماهیت توموری ندارد. بااینحال، هر تودهای در پشت زانو الزاماً کیست بیکر نیست. بعضی تودههای عروقی، کیستهای دیگر و به ندرت تومورهای بافت نرم نیز ممکن است در همین ناحیه ظاهر شوند. بنابراین اگر توده نشانه های زیر را داشته باشد سونوگرافی یا MRI میتواند برای مشخصکردن ماهیت آن استفاده شود.
- به سرعت در حال بزرگشدن باشد،
- بسیار سفت یا غیرمعمول باشد،
- محل آن با الگوی معمول کیست بیکر مطابقت نداشته باشد،
- یا تشخیص در معاینه واضح نباشد،
نقش زانوبند طبی در کیست بیکر زانو
زانوبند کیست بیکر را تخلیه یا از بین نمیبرد، اما در برخی بیماران ممکن است برای مشکل زمینهای زانو نقش حمایتی داشته باشد. برای مثال، فردی که علاوه بر کیست بیکر دچار آرتروز یا احساس ناپایداری زانوست، ممکن است با نظر پزشک یا فیزیوتراپیست از زانوبند مناسب برای حمایت از مفصل هنگام فعالیت استفاده کند. در چنین شرایطی، زانوبندهایی مانند زانوبند زاپیامکس یا زانوبند رزوسیدال نیز میتوانند بسیار مناسب باشند. به طور کل هدف استفاده از آنها باید کمک به ثبات و راحتی مفصل باشد، نه درمان مستقیم خود کیست. اگر کیست بزرگ و دردناک باشد، زانوبند بسیار تنگ یا فشاری که مستقیماً روی پشت زانو فشار وارد کند ممکن است ناراحتی را افزایش دهد. به همین دلیل انتخاب سایز و میزان فشردگی مناسب اهمیت دارد.
سخن پایانی
کیست بیکر زانو یک توده پر از مایع در پشت مفصل است که در بزرگسالان معمولا در نتیجه افزایش مایع سینوویال ناشی از آرتروز، پارگی مینیسک یا التهاب زانو ایجاد میشود. این کیست در اغلب موارد خوشخیم است و بسیاری از بیماران حتی به درمان مستقیم آن نیاز ندارند. اگر کیست علامتدار باشد، درمان معمولا از کنترل فعالیت، فیزیوتراپی و درمان مشکل زمینهای شروع میشود و در موارد منتخب تخلیه یا تزریق انجام میشود. جراحی مستقیم کیست بهندرت ضروری است. مسئله مهمتر، تشخیص علت ایجاد آن و توجه به درد و تورم ناگهانی ساق است؛ زیرا پارگی کیست میتواند علائمی بسیار شبیه DVT ایجاد کند و این دو وضعیت باید از یکدیگر تفکیک شوند.
سوالات متداول
1. آیا کیست بیکر زانو خطرناک است؟
در بیشتر موارد خیر و سرطان محسوب نمیشود. مهمترین مشکل احتمالی پارگی کیست و ایجاد درد و تورم ساق است که میتواند علائمی مشابه DVT داشته باشد.
2. آیا کیست بیکر بدون جراحی درمان میشود؟
بله. بیشتر موارد با درمان غیرجراحی کنترل میشوند و بعضی کیستها حتی خودبهخود کوچک میشوند. جراحی معمولاً برای موارد مقاوم یا عودکننده در نظر گرفته میشود.
3. آیا باید کیست بیکر را تخلیه کرد؟
نه همیشه. اگر کیست کوچک و بدون علامت باشد ممکن است نیازی به تخلیه نداشته باشد. در کیستهای بزرگ و دردناک، آسپیراسیون تحت هدایت سونوگرافی میتواند در بعضی بیماران انجام شود.
4. آیا کیست بیکر دوباره برمی گردد؟
بله، بهخصوص اگر مشکل زمینهای مانند آرتروز یا پارگی مینیسک همچنان باعث تولید مایع اضافی مفصل شود. بنابراین درمان علت زمینهای برای کاهش احتمال عود اهمیت دارد.
5. آیا کیست سینوویال زانو همان کیست بیکر است؟
کیست بیکر را میتوان نوعی کیست یا تجمع سینوویال در پشت زانو دانست و اصطلاح Popliteal Synovial Cyst نیز برای آن استفاده شده است؛ اما هر ضایعه کیستیک یا سینوویال زانو کیست بیکر نیست. محل آناتومیک مشخص در پشت زانو در تشخیص اهمیت دارد.